Το ψωμί στα έθιμα των Ελλήνων – Μέρος 1ο

το ψωμί στα έθιμα των ελλήνων

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ : « ΤΟ ΨΩΜΙ ΣΤΑ ΕΘΙΜΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ /1]

Στο εξαιρετικό βιβλίο « Το Ψωμί στα έθιμα των Ελλήνων –Η Συμβολή και
μαγική χρήση του από τους Νεοέλληνες» του Άγγελου Ν. Δευτεραίου  είναι καταγεγραμμένα τα έθιμα του ψωμιού για
όλους τους βασικούς σταθμούς  της ζωής  του λαού μας : Το ψωμί κατά το Γάμο. Το ψωμί κατά
τη γέννηση. Το ψωμί κατά τον θάνατο . Το ψωμί ως δώρο  στις κοινωνικές σχέσεις του ελληνικού λαού.

Βέβαια στην περιοχή μας, από ότι ξέρω, δεν υπήρχαν ξεχωριστά έθιμα για
το ψωμί. Προσωπικά με συγκίνησαν και προκάλεσαν το ενδιαφέρον μου . Σκέφτηκα να
διαβάσουμε   μαζί   τα έθιμα του ψωμιού σε όλη την Ελλάδα. Στο
βιβλίο   χωρίζονται  ως εξής :Α΄ ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ : Κατά το γάμο  . Β΄ ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ : Κατά τη γέννηση .Γ΄ ΜΕΡΟΣ
ΤΡΙΤΟ : Κατά την τελευτή [το θάνατο !]. Δ΄ ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ : Ως δώρο στις
κοινωνικές σχέσεις του ελληνικού λαού. 

Ξεκινάμε  από το Α΄- Πρώτο Μέρος   : Έθιμα του ψωμιού κατά το γάμο. Περιλαμβάνει
4 μέρη : Α.1 : «Ο σίτος  για το ψωμί του
γάμου». Α.2 : «Κοσκίνισμα- προζύμι». Α.3: « Το ζύμωμα».  Α .4 : « Το πλάσιμο των ψωμιών». Ξεκινώ την
αντιγραφή !!

Πρώτο Μέρος : Α .1 : « Ο ΣΙΤΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΨΩΜΙ ΤΟΥ ΓΑΜΟΥ» : «Στην
προετοιμασία της τέλεσης  του γάμου
γενικά , εκτός από τα άλλα  ,  σημαντική θέση καταλαμβάνει  η τελετουργική  Παρασκευή του ψωμιού για τον εορτασμό  του γάμου, και ειδικότερα   η
κουλούρα του γαμπρού  και της νύφης κ.α.

Ο σίτος που θα απαιτηθεί  για τον
σκοπό αυτό , όπως και για άλλες 
εορταστικές εκδηλώσεις , διαλέγεται από τον γεωργό  κατά το αλώνισμα , όπως συνηθίζεται στη Σκύρο
και σε άλλα μέρη. Ο σίτος αυτός αποστέλλεται 
σύμφωνα με το έθιμο  σε ορισμένη
ποσότητα  στις οικογένειες , οι οποίες
πρόκειται να τελέσουν  τους γάμους των
παιδιών τους , μόλις αυτές αποστείλουν 
σε συγγενικά ή φιλικά τους πρόσωπα 
προσκλήσεις  για τη συμμετοχή τους
 στον εορτασμό, όπως ια παράδειγμα  στη Σιταριά 
Φλώρινας , όπου κάθε προσκεκλημένος 
οικογενειάρχης  στέλνει  ένα κόσκινο γεμάτο  σιτάρι, και έτσι  συγκεντρώνεται  η απαιτουμένη ποσότητα για την Παρασκευή  των ψωμιών του γάμου. Στην Τήλο οι γονείς των
μελλονύμφων  διαθέτουν ο καθένας  τη μισή από την απαιτούμενη ποσότητα  σίτου ή κριθαριού . Έτσι στα σπίτια των
μελλονύμφων  σε μερικές περιοχές στην
αυλή  [ Αρχάγγελος Ημαθίας] ή σε κεντρικό
δωμάτιο [ Νομός Πέλλας] , πάνω σε  απλωμένο
στο δάπεδο  σεντόνι ή σε δύο έως
τρία  κιλίμια [;] ή σε κουβέρτα  [ Αχλάδα Φλώρινας] , τοποθετείται ο
φερόμενος  σίτος  από τις προσκεκλημένες  στον γάμο οικογένειες.  Στον σωρό 
του σίτου  αυτού τοποθετείται
σταυρός  από πράσινα κλαριά και λουλούδια
[ ;] , έπειτα κυλιούνται  σ΄ αυτόν δύο
αγόρια και ένα κορίτσι απ΄ αυτά που παρευρίσκονται εκεί. Η πράξη αυτή σκοπό
έχει να γεννήσει το ζευγάρι  παιδιά και
μάλιστα αγόρια , τα οποία θεωρούνται  οι
στυλοβάτες της οικογένειας , σε πολλές περιοχές 
είναι φυσικοί κληρονόμοι [;]  της
ακίνητης περιουσίας  της.  Ο σκοπός αυτός διατυπώνεται και στα
τραγούδια  που τραγουδούν οι
παρευρισκόμενοι : Να γεννηθούν πολλά παιδιά/ να είναι αγόρια και κορίτσια/……..
και να τρανέψουν τα παιδιά  για να γίνουν
παλληκάρια [ ;] .        

Τα παιδιά  που κυλιούνται πάνω
στο σίτο , επίσης και όσα άτομα θα χρησιμοποιηθούν  για το ζύμωμα 
των ψωμιών του γάμου, πρέπει να είναι αμφιθαλή. Έτσι σημειώνουμε  από την περιοχή του Νομού Πέλλας , ότι οι
παρευρισκόμενοι γύρω από το σωρό του σίτου , αφού πάρουν στα χέρια τους  «τούρταν» , την τοποθετούν συμβολικά  επάνω στο κεφάλι του αμφιθαλούς  άρρενος τέκνου , το οποίο αργότερα θα
αναλάβει  το ζύμωμα , « ανάπτιασμα» , των
προζυμιών.

  Ο σίτος αυτός προορίζεται για
τα ψωμιά του γάμου, αφού, με την συνοδεία μουσικής και τραγουδιών αφαιρέσουν
από αυτόν  με προσοχή  οι κοπέλες [ Χωριά της Κώ, Αντιμάχεια και
Καρδάμενα .  Γαμήλια άσματα ,
προπόσεις  και ευωχίαι  χωρικών Αρκάδων]  τις ξένες 
ουσίες , μεταφέρεται , πάλι συνοδεία 
μουσικής , τραγουδιών  και χορών  στο πλησιέστερο ποτάμι  ή πηγή 
για να τον πλύνουν [Κύπρος].

Μετά το στέγνωμα  το άλεσμά του  γινόταν παλαιότερα με χειρόμυλο  στο σπίτι των γονιών του γαμπρού  και της νύφης 
ή στο γουδί [ Ιεροπηγή Καστοριάς…όπου μαζεύονται οι κοπέλες και  κοπανίζουν [ με κόπανο !]  σιτάρι]. [ Κύπρος ]. « Ω Παναγιά Δέσποινα, με
τον μονογενή  σου/καμιά δουλειά εγ
γίνεται  με δίχως τη βούλησή σου./ Ο
ουρανός έν στραντζυλός τζαι τα΄άστρα μες΄τημ μέσην/ ελάτε τζαι διτζοί
ν΄αλέσωμεν  το ρέσιν»]. Όταν  για το άλεσμα  χρησιμοποιούνται  κοινοί μύλοι [ νερόμυλοι ή ανεμόμυλοι],
τότε  ο σίτος  μεταφέρεται για να γίνει αλεύρι , επίσης
με  μουσική και τραγούδια [ Μαντινεία
Αρκαδίας .« Τα χιόνια  αλεύρια να
γενούν  και τα πουλιά δαμάλια/ κ΄ η
θάλασσα  γλυκό κρασί, να πιούν τα
παλληκάρια , / να πιούνε , να μεθύσουνε , να πάνε για τη νύφη » . Συνήθως  τον σίτο μεταφέρει κορίτσι αμφιθαλές, το
οποίο στην Ήπειρο μπορεί να φέρει μαζί του και «σακκούλι»  [ Γαμήλια έθιμα της Βορείου Ηπείρου]με κουλούρα
ψωμιού μέσα σ΄ αυτό, ειδικά κατασκευασμένη , ως αμοιβή του μυλωνά για το
άλεσμα  του σίτου [ Αιτωλία,
Ιωάννινα,  Χρυσοβίτσα Μετσόβου, Εύβοια,
Άνω Κλειναί Φλώρινας].  Απ΄ την
κουλούρα  αυτή θα δοκιμάσουν  όλοι όσοι βρίσκονται  στον μύλο [ Κλειστό Ευυτανίας], θα ρίξουν δε
και ένα κομμάτι  στην μυλόπετρα [ ;],
όπου αλέθουν τον σίτο. Αν το ψωμί 
αυτό  δεν καταναλωθεί  εδώ, 
το κορίται [ ή τα κορίτσια]  θα
παραλάβει το κομμάτι  που απόμεινε , το
οποίο κατά την επιστροφή θα μοιράσει σε όσους θα συναντήσει  στο δρόμο. 
Έπρεπε δηλαδή  το ψωμί της
κουλούρας  αυτής να καταναλωθεί  και να μην 
επιστραφεί  και να μη επιστραφεί
στο σπίτι.

Συνήθως τα κορίτσια που έρχονταν τραγουδούσαν   διάφορα τραγούδια , όπως  στην 
Ήπειρο  το επόμενο [ Δέλβινο
Ηπείρου] :  Νυστάζω, νυσταρίζω,/ και
ποιος πάει στο μύλο ;/-Κοιμήσου , κορασιά μου,/κι εγώ πάω στο μύλο./ Νυστάζω ,
νυσταρίζω/ και ποιος θα μου τ΄ αλέσει ;/-Κοιμήσου , κορασιά μου,/κ΄εγώ θα σου
τα΄αλέσω./Νυστάζω, νυσταρίζω,/ και ποιος 
θα το  ξαγιάση ;/-Κοιμήσου ,
κορασιά μου,/ κ΄εγώ θα το ξαγιάσω.

Ο μυλωνάς , μόλις καταλάβει ότι έρχονται τα κορίτσια, θα διακόψει το
άλεσμα άλλου σίτου, για να δοθεί  έτσι η
προτεραιότητα στα « αλέσματα του γάμου » 
Κατά το έθιμο  επιβάλλεται να
αλεσθεί  ο σίτος του γάμου την ίδια  στιγμή που θα φθάσει στο μύλο , ώστε το
άλεσμα , που προορίζεται για « ιερό σκοπό» , τον γάμο, να μην παραμείνει  στον μύλο , όπου , σύμφωνα με τις λαϊκές
δοξασίες , παραμονεύουν αόρατα επικίνδυνα πνεύματα.         

Α.2 ΚΟΣΚΙΝΙΣΜΑ -ΠΡΟΖΥΜΙ : « Αφού το αλεύρι αυτό μεταφερθεί  ανάλογα στα σπίτια των μελλονύμφων , θα τοποθετηθεί
μέσα  σε σακιά  καινούργια και όχι μεταχειρισμένα  [Λιγουριό Αργολίδας ]. Έπειτα το ζύμωμα του
προζυμιού , το « ανάπιασμα », όπως λέγεται , γίνεται σύμφωνα με  «προκαθορισμένο τυπικό» [Ήπειρος, Γρεβενά] .
Τρία άρρενα τέκνα [ Πυλία Πελοποννήσου. Στα χωριά Φλώρινας  στέλνεται ένα παιδί  να φέρει νερό 
από τρεις κρήνες ]   , αμφιθαλή . Σε κάποια μάλιστα μέρη , όπως στο
Μανιάκι  Πυλίας Πελοποννήσου τα αγόρια
πάνε στην βρύση μεταμφιεσμένα με ρούχα « κοριστίστικα».  Κατά την μετάβαση στην βρύση  δεν επιτρέπεται κανείς  να μιλήσει , ούτε να ακουμπήσει  σε κανένα σημείο , το νερό πρέπει  να μεταφερθεί 
μέσα σε καινούργια και ολοκεντημένη 
στάμνα [ Σκύρος], το « άκριτο, το αμίλητο νερό [ Γρεβενά]» . Στην
Πελιπόννησο  όσοι ακολουθούν  στην μεταφορά αυτή  του νερού τραγουδούν : Τρέχουν  τα νερά, τρέχουν κ΄ οι βρύσες ,/ τρέχει κι ο
γαμπρός να πάη στη νύφη./- Βρύση κρυόβρυση , κρουσταλλωμένη,/ βγάλε κρύο  νερό κρουσταλλωμένο, να γιομίσουμε χρυσά
κανάτια , ν΄ αναπιάσουμε χρυσά προζύμια» [Μανιάκι Πυλίας, Αρκαδία, Ήπειρος ].

Στη διαδρομή  γίνονται
στάσεις  κατά τις οποίες χορεύουν  και ρίχνουν πυροβολισμούς [ Κορώνη Πυλίας ,
Πόντος, Παραμυθιά, Βλαχώρι] , στον αέρα κτυπώντας  συγχρόνως διάφορα  αντικείμενα για να προκαλέσουν θόρυβο.
Σημειώνεται ότι  η πομπή , επιστρέφοντας
από την πηγή , ακολουθεί άλλο δρόμο  από
κείνον  που χρησιμοποίησε  πηγαίνοντας στην πηγή [ Περικοπή Φλώρινας ]

Στο σπίτι , όπου θα μεταφερθεί το « αμίλητο νερό»  έχουν συγκεντρωθεί [Λευκάδα]  συγγενείς και φίλοι των μελλονύμφων . Από
αυτούς , κορίτσια αμφιθαλή 
κοσκινίζουν  το αλεύρι, ενώ οι
παρευρισκόμενοι τραγουδούν  διάφορα
τραγούδια , όπως π.χ το επόμενο : « Σε πυκνά είν΄ τ ΄ αλεύρια/ κι α-να-φράτα
είν΄ τα προζύμια/κι αγόρας, που τ΄ αναπιάνει, /να΄χη μάνα και πατέρα,/να΄χη
αδέρφια και ξαδέρφια ,/να΄χη σύγγινο μεγάλο .

Κατά το κοσκίνισμα του αλεύρου μέσα στη σήτα  τραγουδούν : « 
Σήτα , μεταξόσητα /σήτα, ψιλή μου σήτα,/ σήτισε , ξεσήτισε/ του γαμπρού
μας το προζύμι [Λευκάδα] » .

 Αυτή κατά το κοσκίνισμα  τοποθετείται 
επάνω στην « ομορφοκεντημένη [Κοτύλιον Ολυμπίας , Λευκάδα, Χρύσοβο
Ναυπακτίας]  σκάφη «ανάστροφα » [Παγγαίο,
Κεφαλονιά ], δηλαδή  με το στόμιο  προς αυτή, που αποσκοπεί, σύμφωνα με τη
λαϊκή  πίστη, να μη « πιάσουν μάγια» ,
μάλιστα δε η κόρη , η οποία θα κοσκινίσει 
το αλεύρι, έχει γι΄ αυτό τον λόγο στη μέση μαχαίρι [Ήπειρος, Λευκάδα,
Κεφαλονιά. Στο  Σαραντάπορο Ελασσόνας «
ζώνονται ένα λουρί και ένα σκεπάρνι για νάναι , όπως λένε, η νύφη στερεωμένη].                        

Η κόρη πλησιάζει  στους «
ζυμωτήρες»  με τα χέρια ενωμένα [;]  και τις παλάμες ανεστραμμένες  για να ρίξει 
αλεύρι  στην  ανεστραμμένη σήτα [ Θράκη].

Στη Λευκάδα [ Πελοπόννησο, Κίμωλο] , το αλεύρι το οποίο  θα χρησιμοποιήσουν  για το προζύμι  που προορίζεται γι΄ αυτό  τον σκοπό 
το κοσκινίζουν τρία παιδιά , γιατί τα παρουσιάζουν  με τρία αηδόνια , που λαλούν , όπως : «
Τρίγια  αηδόνια ΄κει λαλούνε / στου
γαμπρού μας τα προζύμια./ Το΄να κλωθ΄ τ΄ άλλο γνέθ΄ ,/τα΄ άλλο ΄κει λαλεί και
λέει :/- Ποταμέ μου, αχ, χλιανέ μου,/ τα νερά σου…/ ν΄ αναπιάσουμε προζύμια,/
για να φκειάσουμε κουλούρια/ και να κάμουνε το γάμο [ Καρυά Λευγάδας].

 Σε άλλα μέρη , ένα κορίτσι  από τους προσκεκλημένους  στον γάμο ορίζεται  ως « ζυμωτού» [Ελασσόνα , Κόνιτσα ], το οποίο
ασχολείται  με την Παρασκευή της ζύμης.
Πριν αυτό αρχίσει το ζύμωμα , ένα μικρό αγόρι με ένα « ζευγλί» [ σιδερένιο
ραβδί  το οποίο χρησιμοποιείται  για το ζυγό των βοδιών ] [Περικοπή Φλώρινας ,
περιοχή Καστοριάς ] κλεμμένο [ Ξινό Νερό 
Αμυνταίου , Άγιος Παντελεήμων Βεγορίτιδος Φλώρινας], αν είναι δυνατόν ,
από άλλο σπίτι , όπου στην κορυφή  του
έχει δεθεί  σε σχήμα σταυρού [ ;]  ένα ματσάκι 
βασιλικού με κόκκινη κορδέλα , μαζί με το δακτυλίδι  των αρραβώνων 
του γαμπρού ή της νύφης , χαράσσει στο ζυμάρι  το σημείο του σταυρού. Τη στιγμή που αρχίζουν
να ζυμώνουν , την ώρα που ρίχνουν το νερό επάνω 
στο αλεύρι  ρίχνουν
ντουφεκιές  στον αέρα [Αρκαδία]. Έτσι με
αυτό τον τρόπο  ανακοινώνεται [Ναυπακτία,
Φλώρινα, Πράμαντα Ιωαννίνων] η τέλεση 
του γάμου  κατά την προσεχή
Κυριακή. Στο Ξινό Νερό  Αμυνταίου  αναμιγνύουν 
στο ζυμάρι και προζύμι παλαιό , από οικογένεια η οποία έχει στη ζωή όλα
τα παιδιά της.         

Κατά την παρασκευή  του φυράματος
, τα παρευρισκόμενα  κορίτσια
τοποθετούν  τα χέρια τους στο αλεύρι που
περιέχει  η σκάφη  και εύχονται να « προκόψ΄ » [Ήπειρος]  και ρίχνουν ασημένια νομίσματα [ Ήπειρος,
Ερμιονίδα , Τρυπητή Μήλου], μεταξύ αυτών δε αυτών και οι γονείς των μελλονύμφων
, ενώ συγχρόνως τραγουδούν: « Έλα μάνα, ασήμωσέ το / και πατέρα χρύσωσέ το »[Λευκάδα].

Τα νομίσματα αυτά  τα παίρνουν τα
κορίτσια  [ Ναυπακτία] , τα οποία
ασχολήθηκαν  με την Παρασκευή του
προζυμιού. Το προζύμι , το οποίο παρασκευάστηκε 
με αυτόν τον τρόπο , στολίζεται στη συνέχεια  με το «λουλούδι του Σταυρού», το βασιλικό [
;], για να είναι και η ζωή των μελλονύμφων 
ευτυχισμένη [  Περιοχή Καστοριάς].

Στην Ινέπελη της Σινώπης 
σκέπαζαν παλαιότερα [ πριν το 1923] 
το προζύμι με ωραίο κεντημένο 
μακρύ ύφασμα. Στις Κάτω Κλεινές 
της Φλώρινας  το σκέπαζαν με την
κάπα  του πιο ηλικιωμένου βοσκού , « που
έχει χρόνια στα πρόβατα . Θα πάνε να την πάρουν όχι από το σπίτι του , αλλά από
το μαντρί» [ Περιοχή  Φλώρινας] . Στη
συνέχεια τοποθετείται το προζύμι στο μέσον 
της αίθουσας , και γύρω-γύρω  στήνεται
χορός και τραγουδούν και τα τα σχετικά τραγούδια  [Άγιος Παντελεήμων Φλώρινας, Περιοχή
Καστοριάς] . Τον χορό σέρνει  ένα αγόρι,
το οποίο κρατεί  ένα χάλκινο δοχείο και
κάνει σπονδές  από αυτό με κύκλους  γύρω [Νομός Πέλλας ]  από τη σκάφη 
στην οποία υπάρχει το προζύμι. Και στην περίπτωση αυτή τραγουδάνε  σχετικά τραγούδια , τα οποία αναφέρονται  στο άτομο [Περιοχή Καστοριάς] που
ασχολείται  με το ανάπιασμα του προζυμιού
, ή στη σκάφη [ Μανιάκι] ή στους γονείς των μελλονύμφων  [ Αυτοί 
και αν ακόμη έχουν πεθάνει  πρέπει
να προσκληθούν , όπως το επόμενο άσμα , για να δώσουν  την ευχή τους 
στο γάμο της θυγατέρας τους : [ Ψιλή φωνούλα –ν΄΄ έρχεται  και βγαίν΄ από τον Άδη/ είν΄ των γονιών η
ευχή, που το΄ μαθαν και φθάνουν][Μύτικας Βόνιτσας], για να ευχηθούν , όπως  επίσης 
και στους γείτονες  [Ζίτσα Ηπείρου
: «  Ευχήστε με , γειτόνοι,  τώρα που κοσκινίζουν,/ τώρα που κοσκινίζουν
και πιάνουν τα προζύμια] και στους υπόλοιπους 
συγγενείς , για να επιτύχουν τα ψωμιά του γάμου».

ΣΗΜΕΙΩΣΗ  1η : Εντός
παρενθέσεως αναφέρονται οι περιοχές όπου ακολουθούν τα σχετικά έθιμα του ψωμιού
για το γάμο . Όπου υπάρχει ερωτηματικό σημαίνει ότι δεν αναφέρεται η περιοχή ,
αλλά το όνομα του Λαογράφου]

ΣΗΜΕΙΩΣΗ 2η  : Ο Άγγελος  Ν. Δευτεραίος 
ήταν Διευθυντής Κέντρου Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών. Το βιβλίο
αποτελεί τη Διδακτορική του Διατριβή την οποία υπέβαλε το  1978 στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου
Αθηνών.   

Συνέχεια στο επόμενο κείμενο με τον τίτλο : ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ : « ΤΟ ΨΩΜΙ  ΣΤΑ ΕΘΙΜΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ . /2» [ « Α.3 . Το
ζύμωμα » και  Α.4 « Το πλάσιμο των ψωμιών
του γάμου» ]

Χρήστος Στεφ. Ευαγγέλου

Πλαταριά  9 Αυγούστου 2018

About Χρήστος Ευαγγέλου