Το ψωμί στα έθιμα των Ελλήνων – Μέρος 2ο

το ψωμί στα έθιμα των ελλήνων

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ : « ΤΟ ΨΩΜΙ ΣΤΑ
ΕΘΙΜΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ»/2 [Α.3 ΖΥΜΩΜΑ-Α.4 ΤΟ ΠΛΑΣΙΜΟ ΤΩΝ ΨΩΜΙΩΝ]

Συνεχίζεται η παρουσίαση
του κειμένου  « Το ψωμί στα έθιμα των
Ελλώνων/2]

Α.3. ΤΟ ΖΥΜΩΜΑ : « Αφού
ανεβεί  το προζύμι» , αρχίζει το ζύμωμα  των ψωμιών , με συνοδεία τραγουδιών από
παρευρισκόμενα  αμφιθαλή  κορίτσια , όπως το ακόλουθο [Ρόδος] : « Τα
χέρια στάζουν μάλαμα , τα νύχια σου χρυσάφι,/τα χείλη σου ροδόσταμο και γέμισεν
η σκάφη./Ανασκουμπώσου ,λυγερή, τ΄ αλεύρι να ζυμώσεις ,/και συ , γαμπρέ , σύρε
κοντά  πρώτος να την χρυσώσεις  . Τα τραγούδια αυτά [Σκύρος-Ύδρα]   είναι
κυρίως επαινετικά  της κόρης που ζυμώνει
[Ρόδος, Ρεϊσδιέ Σμύρνης στον συνοικισμό Ιεράπετρας Κρήτης, Κεράσοβο Κόνιτσας].
Στο Ρεϊσδιέ της  Σμύρνης  ζύμωναν παλαιότερα  [ προ του 1923] γυναίκες μέσης ηλικίας , οι
οποίες έπρεπε  να ήταν τελείως  αγνές  και καθαρές , ακόμη και προς τα ενδύματά τους [
Κίμωλος ]. Αυτές συνήθως ήταν  συγγενείς,
κυρίως  εξαδέλφες   του
γαμπρού [Ελεύθερον Γρεβενών] , τις οποίες προσκαλούσε  γι΄ αυτό τον λόγο η μητέρα του , και
τραγουδούσαν : « Ελάτε , καλοσύνες μου , και βάρτε  τα καλά σας ,/να τον παινέστε  τον γαμβρό όλες με την καρδιά σας »[
Κίμωλος].

Στην Τσεντώ της
Θράκης    [ επίσης πριν το 1923]  έπρεπε να μετέχει στο ζύμωμα των ψωμιών του
γάμου  μία  «πρωτόγεννη κόρη   και
μία τελευταία  στη σειρά των παιδιών ,
αποτεκτάδι , όπως λέγεται , γιατί τα πρωτότοκα παιδιά , όπως και οι
πρωτοστέφανες  γυναίκες [ Μεσημβρία]
πιστεύεται ότι είναι περισσότερο τυχερές , δηλαδή φέρνουν καλή τύχη [ ;].

Στη ζύμη έριχναν ακόμη και
διάφορα μυρωδικά , για να γίνουν αφράτα τα ψωμιά και μυρωδάτα , τραγουδούσαν
συγχρόνως  και τα σχετικά τραγούδια , ως
π.χ : « Για φέρτε μας μοσχοκάρυδα, για φέρτε μας και κανέλλα,/για ρίχτε μεσ΄στο
ζύμωμα, για να μοσχοβολάει /…………/Για φέρτε 
ψιλοσούσαμο  και ζάχαρι και
μέλι/κι αλείψτε γύρω τα ψωμιά , κι αλείψτε τα τσουρέκια [ Πελοπόννησος].

Έπειτα , όπως και κατά το
ανάπιασμα  των προζυμιών οι
παρευρισκόμενοι ρίχνουν πάλι μέσα στη σκάφη νομίσματα [  Σφακιά ] , ασημένια ή χρυσά τα οποία παίρνει
εκείνη που ζύμωσε τα ψωμιά . Επακολουθεί 
, τέλος, όπως και προηγουμένως 
κατά το ανάπιασμα των προζυμιών , χορός , όπου όλοι χορεύουν  έχουν ψωμί στο κεφάλι τους , τραγουδώντας ,
εκτός των άλλων , και το ακόλουθο ειδικό άσμα [ Καρωτή Διδυμοτείχου] : « Πρωτόψωμα,
πρωτόψωμα και πρωτοζυμωμένο /και ποιος σε προτοζύμωσε  και ποιος θα σε χορέψη ;/- Θαν΄σω με
προζύμωσε, Τριάδα θα με χορέψη.

Α.4 « ΤΟ ΠΙΑΣΙΜΟ ΤΩΝ
ΨΩΜΙΩΝ» :  « Μετά το ζύμωμα , όταν το
φύραμα ανεβεί , αρχίζει το πλάσιμο των ψωμιών από ειδικές γυναίκες οι οποίες
καλούνται « πλάστρουσαι» στην Κάρπαθο και εδώ με  συνοδεία τραγουδιών : «  Κορίτσια, όπου πλάσσετε βάρτε την μαστοριά
σας,/και ο γαμπρός σας εύχεται του χρόνου στα δικά σας » [Πυλί Κω : «Πλάστε ,
κοπέλες, όμορφα  των κουλουριών τους κλώνους/
πλάστε και προσέξετε όμορφα να γινούνε » ].

Ιδιαίτερα καταβάλλεται
φροντίδα για να πλαστούν  οι κουλούρες
της νύφης  και του γαμπρού , οι
οποίες  θα σταλούν αντίστοιχα  από τις οικογένειες , της νύφης  στο γαμπρό [ Μπαλαφίτσα  και τώρα 
Κοχλικόν Λαγκαδά]  και από το
γαμπρό στη νύφη [Νομός Πέλλας, Λαγκαδιά Γρεβενών] .

Επάνω στους άρτους αυτούς  με τη ζύμη σχηματίζονται προσεκτικά και με
καλαισθησία τα αρχικά γράμματα  των
ονομάτων [Νομός Φλώρινας] και των δύο νεόνυμφων 
και άλλα στολίδια . Καρφώνονται επίσης 
επάνω στο ζυμάρι κλαδιά κλίματος , μηλιάς , μήλα, λουλούδια κ.λ.π [
Θράκη , Πόντος]

Τα ψωμιά αυτά
πλάθονται  σε σχήμα τριγώνου [Πόντος]  ή στρογγυλά 
ή κουλούρες , διακοσμούνται με κέντημα 
επάνω στη ζύμη και τα υπόλοιπα ψωμιά 
του γάμου  με το σημείο του
σταυρού [ Γρεβενά] , με μορφές  διαφόρων
ανθρώπων , ζώων, πτηνών [Θράκη] , ψαριών και φυτών  , επίσης και σκηνές  καθημερινές του αγροτικού και ποιμενικού βίου
. Τα ψωμιά στολίζονταν ακόμη και με σταφίδες Δυτική Μακεδονία, Ομαλή Βοΐου
Κοζάνης], μέλι, αμύγδαλα ,  « ως ποπάμ΄
έβαζαν ολίγα αμύγδαλα , στόλος…» [ Μεσημβρία , Εύβοια ]. Η διακόσμηση
περιλαμβάνει και παραστάσεις  σχετικές με
τον σκοπό του γάμου.        

Στις Άνω Κλειναίς
Φλώρινας  αναφέρεται ότι : « Αφού ζυμωθεί
η μπογάτσα , βάζουμε από πάνω  σταφίδες,
καραμέλες και κάνουμε διάφορα σχέδια. 
Κυρίως κάνουμε ένα αγοράκι  και
ένα κοριτσάκι, για να γεννηθούν έτσι τα παιδιά των νεόνυμφων. Κάνουμε επάνω
στην μπογάτσα ακόμη και ένα παππού  και
μία γριά , για να γεράσουν οι νεόνυμφοι και να αποκτήσουν εγγονούς. Ακόμη ζωγραφίζουμε
και αλέτρι , για να έχει πολλά  χωράφια,
να οργώνει ο γαμπρός   για να είναι το
σπίτι του πάντα γεμάτο».

Συγχρόνως το πλάσιμο και
το στόλισμα  των ψωμιών πυρώνεται ο
φούρνος για το ψήσιμό του.

Τα ξύλα που θα
χρησιμοποιηθούν γι΄ αυτό το λόγο έχουν μεταφερθεί  με πομπή από τους  νέους και τα κορίτσια , κάτω από τους
ήχους  της μουσικής , με χορούς και
επαινετικά τραγούδια  για τους
μελλόνυμφους [Αρκαδία : « Φούρνε μου , γυροθόλωτε, κόκκινε σαν καμίνι /ψησ΄ τα
κουλούρια , ρόδινα  και άσπρα  τα  τσουρέκια
 / βγάλτε 
και την τυρόπιτα σαν ήλιο ροδισμένη .

Επίσης  με χορούς θα μεταφερθούν  για ψήσιμο 
, όταν έχει ετοιμαστεί ο φούρνος 
και θα σταυρωθεί  απ΄ έξω το
στόμιο του  μετά την εισαγωγή  των ψωμιών. Έπειτα από μερικές περιοχές ,
χορεύουν [ Δωδεκάνησα, Κάμπος Χίου], μπροστά σ΄ αυτόν  , ή κυκλικώς 
τρεις πρωτοστέφανοι γυναίκες ,οι 
οποίες έχουν πάρει μαζί τον ζύμωμα .

Το κάλεσμα στο γάμο  θεωρείται τιμητικό , όταν γίνεται αυτό με
ψωμί  που στέλνεται στον προσκεκλημένο .
Από το έθιμο  αυτό προέρχεται  η φράση : « με κάλεσαν  με κουλούρα» [ Βόιο Κοζάνης , Νεστόριο,
Κρανία  και Λαγκαδιά  Γρεβενών, Πόντος , Νομός Πέλλας ].Γι αυτό σε
πολλά μέρη  κορίτσια , κατά προτίμηση όχι
ορφανά αλλ΄ αμφιθαλή [ Κρανιά Γρεβενών] , έφερναν σάκους , δισάκια [Πόντος,
Νομός Πέλλας, Λαγκαδιά Γρεβενών], ψωμιά και επισκέπτονταν  σε παλαιότερους χρόνους  την προσκαλούμενη οικογένεια , δίνοντάς τους
ψωμί [ Νομός Πέλλας, Μυτιλήνη , Θράκη Διδυμότειχο, Σούλι, Θράκη].

 Αν περίσσευαν ψωμιά από αυτά που είχαν
παρασκευασθεί  για το σκοπό αυτό ,
διανέμονταν οπωσδήποτε, και δεν επιτρεπόταν 
να επιστραφούν στο σπίτι [ Νομός Φλώρινας ].

Με αυτόν τον τρόπο
προσκαλούσαν πρώτα τον ιερέα του χωριού,  
[Καστοριά, Γρεβενά , Οινούσες]  ο
οποίος  θα τελούσε τη στέψη , εν
συνέχεια  δε τον νονό [ Καταφύγιο Κοζάνης
Κυδωνιές Γρεβενών , όπου υπάρχει το εξής άσμα :« Κάμε κουλούρες ΄νιβατές με τη
ψιλή τη σήτα / για να καλέσω τον παπά και τον καλό νονό μου / για να καλέσω μ
πράτιμους και την μπρατίμισσά μου / να ΄ρθούν 
στου γάμου τα ταχιά  για να με
στεφανώσουν»].

Επίσης με  κουλούρες , « κ΄λουρς » σε μερικά μέρη [
Γρεβενά] , που μένουν « όξω χωριού» [ 
Ήπειρος  -Σουλιωτοχώρια] , καθώς
και τα προς βοήθεια κατά το γάμο πρόσωπα , όπως οι μάγειροι [Γρεβενά, Κλειναί
Φλώρινας]  και οι μπράτιμοι [ Καστοριά ].

Σημειώνεται  ότι προσκλήσεις συμμετοχής υποβάλλονται και
προς τους Αγίους [ Νομός Πέλλας] , κι ακόμα 
και σε αποθανόντα μέλη  των
οικογενειών των μελλονύμφων , ενώ όποιος καλούσε  τους έλεγε 
ακόμα στην εκκλησία  : « να ΄ρθήτε
και σεις στη χαρά , αλλά ζημιά  να μη κάνετε»
[ Νομός Πέλλας].

Οι αποδεχόμενοι την  πρόσκληση 
του γάμου  φέρνουν ως δώρο στους
μελλονύμφους « πολυκεντημένην και λουλουδοστολισμένην  κουλούραν» [Αθαμανία , Τρίκαλα , Σπάρτη,  Περίστα Ναυπακτίας , Δυτική Μακεδονία,
Ρούμελη] , αποδίδοντας έτσι την τιμή της πρόσκλησης , συγχρόνως όμως  δείχνοντας σεβασμό και αγάπη  προς το νέο ζευγάρι, εύχονται γενικά  προκοπή και ευτυχία σε αυτό [ Σκύρος όπου και
ο μυλωνάς θα στείλει « μ΄λοπ΄τα , πίτα ζυμωμένη 
με ρακί , γαρύφαλλα, μαστίχα κοπανισμένη 
κι από πάνω  στολισμένη με
πλουμίδια. Στην Κρήτη ο καλεσμένος 
παρουσιάζεται φέροντας  « ψωμί
ασήμι» : « Μάνα στο γάμο με καλούν  και
΄πε΄μ, είντα να πάρω ;/-Γιέ μου , ο Κύριος 
σου ΄μπεψε  κι απ΄ ό,τι θέλεις
πάρε./-Να πάρε γιέ μου…/Και δέσε  κ΄εις
την πετσέτα σου ένα ψωμί ασήμι, / και δος τση νύφης το ψωμί  και του γαμπρού  την πέτσα»- 
Περικοπή Φλώρινας ].

 Ο γαμπρός κατά 
την εκκίνηση από το  πατρικό , για
παραλαβή  της νύφης  για τη στέψη υποκλίνεται [ Περικοπή
Φλώρινας]  πρώτος , κάνοντας τον σταυρό
του  μπροστά στο ψωμί , το οποίο
παίρνει  μαζί του [ Στο χωριό Άρνισσα του
Νομού Πέλλας η μάνα του γαμπρού του κρεμούσε από τη μέση και μικρό πρόσφορο],
ως σύμβολο   δύναμης και ευτυχίας .
Κομμάτια ψωμιού  ρίχνει μετά η νύφη  στη στέγη του σπιτιού της , προτού
ξεκινήσει  για τη στέψη , ως προσφορά της
, προς τα δαιμονικά  όντα  που παρέμεναν εκεί .

Δύο πρόσφορα
τοποθετούνται  εν συνεχεία στη
μασχάλη  των μελλόνυμφων , προτού
εισέλθουν στην εκκλησία  [Γρεβενά –Νομός Πέλλας]
, ως προστατευτικά   από την επήρεια των κακοποιών δαιμόνων και
επιδράσεων  των μαγικών πράξεων  κατά τη διάρκεια της στέψης.

 Μετά τη στέψη , πριν εισέλθει  στην οικία του γαμπρού  η νεόνυμφη , η μητέρα του γαμπρού  τοποθετεί 
στο κεφάλι της νύφης κουλούρα  
[Καστοριά- Ύδρα- Κρήτη-Ευρυτανία ], ειδικά για την περίσταση [ Ναυπακτία
].

 Το ψωμί αυτό , που είναι χαραγμένο  σταυροειδώς [ Εύβοια ] σε τέσσερα κομμάτια ,
κομματιάζεται από τη νύφη, τα κομμάτια επίσης 
ρίπτονται  σταυροειδώς  προς τα τέσσερα σημεία του  ορίζοντα [ 
Λευκάδα-Ήπειρος , όπου οι παριστάμενοι 
τραγουδούν : [ Ρίξε νύφη των κουλούρα , ρίξε νύφη την κουλούρα / τι  μας έπιασε η λιγούρα»], με σκοπό να διωχθούν  τα δαιμονικά όντα [ Κινί, περιοχή της
Περγάμου].

Οι νεόνυμφοι  όταν για πρώτη φορά  μετά τον γάμο 
θα επισκεφθούν  το σπίτι των
γονιών της νύφης , θα έχει ο καθένας  από
μία κουλούρα [ Γρεβενά- Νομός Πέλλας].

Επίσης  με ψωμί θα καλέσουν  τους νεόνυμφους και οι διάφοροι  συγγενείς , οι οποίοι  είχαν προσκληθεί  στον γάμο, για παράθεση γεύματος, κατά τις
επίσημες εορτές, όπως των Χριστουγέννων , των Απόκρεων  και του Πάσχα [Ελασσόνα].

 Η σημασία της παρασκευής  των ψωμιών κατά τον γάμο  και της ευρείας χρήσης  τους σε διάφορες  φάσεις , κατά την παράδοση  της τελετουργικής τελέσεως  και εορτασμού αυτού , είναι, νομίζουνε σαφής.
Ο λαός κατεχόμενος από ενδόμυχες ανησυχίες , σχετικά, με την ευτυχία του νέου
ζευγαριού , θεωρώντας, από την αρχαιότητα 
ήδη, το ψωμί ως ιερό , και ότι ενέχει δύναμη προστασίας από τους
κινδύνους , οι οποίοι  προκαλούν
βλάβη  από επήρεια  δαιμονικών όντων  ή μαγικών πράξεων , επιζητεί μεταξύ
άλλων  ενεργειών του  κατά το γάμο, με τη χρησιμοποίησή του  με την παραπάνω ιδιότητα , να
προστατεύσει  το νέο  ζευγάρι 
από κάθε κακό , αλλά συγχρόνως 
και να μεταδώσει  σ΄ αυτό  να περάσουν 
τη ζωή τους  μαζί με υγεία, δύναμη
ευτεκνίας και αφθονία αγαθών».

Σημείωση : Αργότερα θα
συνεχίσουμε με το  Β΄ Μέρος Δεύτερον : Το
ψωμί « Κατά τη Γέννηση». Απλά για να έχουμε ποικιλία στα γραφόμενα ! 

Χρήστος Στεφ. Ευαγγέλου

Πλαταριά 13 Αυγούστου 2018
   

About Χρήστος Ευαγγέλου