Απόψεις και ερμηνείες για το “ΟΧΙ”

ΟΧΙ

Γιορτάζουμε και εφέτος το « ΟΧΙ» του 1940. Και ενώ θα έπρεπε απλά να το
γιορτάσουμε ως μία  από τις  κορυφαίες στιγμές  πατρίδας μας και να τιμήσουμε αυτούς που
πολέμησαν, αυτούς που έχασαν , που πρόσφεραν τη ζωή τους εμείς αναρωτιόμαστε
ποιος είπε το « ΌΧΙ» , γιατί το είπε, πως το είπε, αν ήταν…. «σκέτο»,
μονολεκτικό   ΟΧΙ ή αν ειπώθηκε έμμεσα,  αν ήταν αυθόρμητο και κατά πόσο είναι γνήσιο,
αφού το είπε, αν το είπε ο δικτάτορας Μεταξάς.

Λέγονταν και λέγονται, γράφτηκαν και θα γράφονται  πολλά και διάφορα. Υπήρχαν και υπάρχουν οι
εγκωμιαστές του Μεταξά και υπήρχαν και θα υπάρχουν και   οι
επικριτές.

Οι εγκωμιαστές  του έψαλαν και
του ψέλνουν ύμνους  επί ύμνων και  τον παρουσιάζουν  ως μέγα εθνάρχη που ύψωσε το ανάστημά κατά
των Ιταλών και Γερμανών, δύο φοβερών επιδρομέων. Και βέβαια υπάρχουν υπερβολές.
Κανείς όμως δεν μπορεί να αμφισβητήσει, ότι για πρώτη φορά , διερμηνεύοντας τα
αισθήματα του λαού  βρέθηκε σε πλήρη
σύμπνοια μαζί του. Μπροστά στην ξένη απειλή  
το έθνος σύσσωμο , πέρα από διαφορές , ξεχύθηκε με έναν παράλογο
ενθουσιασμό  και ανέτρεψε όλα τα
στρατιωτικά δεδομένα.

Οι επικριτές  αμφισβήτησαν και
αμφισβητούν  την πολεμική του έξαρση
.Προσπάθησαν και  προσπαθούν  να αφαιρέσουν το μεγαλείο  από  τη
στάση του δικτάτορα , αφού κατά τη γνώμη τους το είπε « εξ ανάγκης». Ο
Γεώργιος  Καφαντάρης  είχε πει ότι « Είπε ΟΧΙ  ο μόνος Έλληνας που θα μπορούσε να πει το
ΝΑΙ».  Πολύ σκληρή η φράση του αυτή, αλλά
μη ξεχνάμε ότι ο Μεταξάς  τον είχε εξορίσει
 για αρκετό καιρό. Επιμένουν ακόμη  ότι ο  
Μεταξάς ήταν υποχρεωμένος για πολλούς λόγους να απορρίψει το ιταμό
τελεσίγραφο. Πιο συγκεκριμένα : Αν αρνιόταν 
να κάμει πόλεμο το καθεστώς του θα γκρεμιζόταν αμέσως. Θα τον ανέτρεπε ο
Γεώργιος , που φαίνεται ότι ήταν αποφασισμένος 
να προχωρήσει σε πόλεμο . Από τη μία πλευρά πιεζόταν από την Μ. Βρετανία
και από την άλλη   ότι ο Μουσσολίνι θα τον ανέτρεπε αμέσως. Τους
ίδιους φόβους προσωπικούς  είχε και ο
Μεταξάς. Ο Ντούτσε δεν θα τον άφηνε στην εξουσία. Θα διόριζε  κυβέρνηση της αρεσκείας του. Θα εύρισκε όμως
;. Νομίζω πως δεν θα συναντούσε ιδιαίτερες δυσκολίες. Δυστυχώς υπάρχουν
άνθρωποι που είναι έτοιμοι, που θα δέχονταν αρκεί να γίνουν πρωθυπουργοί και
υπουργοί. Λογικά φαίνονται όλα αυτά αν θεωρήσουμε ότι θα είχαν ως αποτέλεσμα  τη άμεση προσωπική  καταστροφή του θρόνου  για τον βασιλιά και του καθεστώτος για τον
δικτάτορα.

Όμως πρέπει εντελώς να αποκλείσουμε 
ότι τους ενέπνευσε την άρνησή τους 
και η εθνική περηφάνια ;  Έχω τη
γνώμη ότι και τα δύο έπαιξαν το ρόλο τους , είχαν τη βαρύτητά τους και πιο πολύ
η εθνική τους περηφάνια. Ας  μην είμαστε
τόσο απόλυτοι.

Ανεξάρτητα από τα προηγούμενα δεν πρέπει να τους αναγνωρίσουμε  ότι η απόφαση ήταν αφάνταστα παράτολμη ; Η
άρνηση απευθυνόταν   στην Ιταλία, σε μία
χώρα με  συντριπτική υπεροχή. Απέρριπταν
το τελεσίγραφο του Μουσσολίνι . Δεν ήταν τόσο απλό και εύκολο.  Όλοι οι οιωνοί  ήταν εις βάρος της Ελλάδας. Μπορούσε τότε
λογικός άνθρωπος  να  πιστεύει όσα έμελλε να γίνουν ; Ούτε στο
όνειρό του. Η συντριβή της Ελλάδας ήταν 
προεξοφλημένη, « από χέρι» , όπως λέμε σήμερα. Οι στρατιωτικές δυνάμεις
της Ιταλίας ήταν εξαπλάσιες και διέθετε 
πολλά και σύγχρονα ,για την εποχή, αεροπλάνα.

Μήπως λοιπόν  κρίνουμε τον
ελληνο-ιταλικό πόλεμο εκ των υστέρων, «εκ του ασφαλούς;». Κατά τη γνώμη μου
αυτό συμβαίνει. Κρίνουμε  από τα
αποτελέσματά του .Η κρίση μας έχει σχέση με 
τη σκληρή πραγματικότητα εκείνης της ώρας ;

Έχω την αίσθηση  πως το Έθνος και
η ηγεσία του τόπου μας έκανε  τότε
ένα  πήδημα στο κενό εκείνο το τρομερό
πρωινό της 28ης Οκτωβρίου . Η καταστροφή ήταν προκαθορισμένη.
Σκέπτομαι ακόμη πως  και αν δεν
αποδεχόταν το τελεσίγραφο τίποτε δεν μας αποκλείει να είχαμε πάλι τις ίδιες
συμφορές  από διαφορετικό δρόμο. Όπως
αυτή της τριπλής κατοχής  : ιταλική,
γερμανική, βουλγαρική. Δηλαδή έτσι και αλλιώς θα μπορούσαμε να πάθουμε τα ίδια
είτε το αποδεχόμαστε ,είτε όχι. Μήπως ήταν καλύτερα Μεταξάς και Γεώργιος   που
προτίμησαν τον έσχατο κίνδυνο της πολεμικής αναμέτρησης με την ιταλική «
αυτοκρατορία»  που έσωζε  τη τιμή του Έθνους ;   Δεν  δικαιώθηκαν
; .

Ας δούμε όμως τι είχε προηγηθεί και ο τρόπος που ενήργησε ο Ντούτσε :
Στις  2.30΄μετά τα μεσάνυχτα  ξημερώνοντας 28η Οκτωβρίου  ο πρεσβευτής της Ιταλίας  Γκράτσι πήγε με τον μεταφραστή στο σπίτι του
Μεταξά  και τον ξύπνησε.  Αφού φόρεσε 
μία « ρόμπα σπιτιού» τον υποδέχτηκε ο ίδιος. Ο Γράτσι του έδωσε ένα
φάκελο. Το πλήρες κείμενο της επιστολής έχει μεγάλο ενδιαφέρον, αλλά δεν
επαρκεί ο χώρος.  Αποσπασματικά θα γράψω
τα πιο κρίσιμα σημεία για να φανεί πόσο παράλογα και προσβλητικά ήταν

για την Ελλάδα  : « Κατ΄επανάληψιν
η Ιταλική Κυβέρνησις ευρέθη  εις την
ανάγκην να ανακαλέση την Ελληνικήν  Κυβέρνησιν  των 
καθηκόντων της  και να
διαμαρτυρηθή εναντίον της συστηματικής 
παραβιάσεως των, παραβάσεως η οποία 
είναι εξαιρετικώς σοβαρά , δεδομένου 
ότι η Ελληνική Κυβέρνησις εδέχθη όπως ο αγγλικός στόλος χρησιμοποιεί  κατά την εξέλιξιν  των πολεμικών επιχειρήσεων τα χωρικά ύδατα,
τα παράλια  της και τους λιμένας της ,
ηυνόησε τον ανεφοδιασμόν  των εναερίων
Βρετανικών δυνάμεων , επέτρεψε την οργάνωσιν εις το ελληνικόν αρχιπέλαγος μίας
υπηρεσίας στρατιωτικών πληροφοριών εναντίον της Ιταλίας. […..].Η Ελληνική
Κυβέρνησις είναι πλήρως εν γνώσει  των
γεγονότων τούτων  τα οποία  υπήρξαν αντικείμενον ιταλικών διαβημάτων […]
.Δεν απήντησεν  δια της λήψεως ουδενός
μέτρου δια την προστασίαν της ουδετερότητός της, αλλά τουναντίον  δια της 
εντάσεως της  δράσεώς της  προς ενίσχυσιν  των όπλων των Βρετανικών δυνάμεων  και της συνεργασίας αυτής μετά των εχθρών της
Ιταλίας.[…]. Η Ιταλική  Κυβέρνησις  δέον σχετικώς 
να υπενθυμίση  εις την Ελληνικήν
Κυβέρνησιν  τας προκλητικάς ενεργείας
της  τα διεξαχθείσας ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥ
ΑΛΒΑΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ [ η υπογράμμιση δική μου] δια της τρομοκρατικής πολιτικής ,
την οποία  υιοθέτησεν έναντι του
πληθυσμού της ΤΣΑΜΟΥΡΙΑΣ [ Υπογράμμιση δική μου]  και δια τον εμμόνων  προσπαθειών προς δημιουργίαν ανωμαλιών
εκείθεν των συνόρων της.  Και δια τούτο   το
γεγονός ευρέθη  και η Ιταλική Κυβέρνησις
, εις την ανάγκην να υπενθυμίση  εις την
Ελληνικήν Κυβέρνησιν  τας αναποφεύκτους
συνεπείας ας παροιμία πολιτική θα είχε όσον αφορά την Ιταλίαν [……]. Όθεν η
Ιταλική Κυβέρνησις κατέληξεν  εις την
απόφασιν να ζητήση   από την Ελληνικήν
Κυβέρνησιν- ως εγγύησιν  δια την
ουδετερότητα της Ελλάδος και ως εγγύησιν 
δια την ασφάλειαν της Ιταλίας- το δικαίωμα να καταλάβη δια των ενόπλων
δυνάμεων αυτής , δια την διλαρκειαν της σημερινής  προς την Αγγλίαν ρήξεως , ωρισμένα στρατηγικά
σημεία  του ελληνικού εδάφους. Η Ιταλική
Κυβέρνησις ζητεί  από την Ελληνικήν
Κυβέρνησιν όπως μη  εναντιωθή  εις την κατάληψιν ταύτην  και όπως μη παρεμποδίση την ελευθέραν  διέλευσιν 
των στρατευμάτων των προοριζομένων 
να την πραγματοποιήσουν.[ …]. Η Ιταλική Κυβέρνησις  ζητεία από την  Ελληνικήν Κυβέρνησιν  όπως δώση 
αυθωρεί  εις τα στρατιωτικάς
αρχάς  τας αναγκαίας  διαταγάς, ίνα η κατοχή   αύτη δυνηθή να πραγματοποιηθή κατά ειρηνικόν
τρόπον. Εάν τα ιταλικά στρατεύματα ήθελον συναντήση αντίστασιν, η αντίστασις
αύτη θα καμφθή δια των όπλων και η Ελληνική Κυβέρνησις  θα έφερε τας ευθύνας αι οποία ήθελον προκύψει
εκ τούτου ».

 Αλλά ας δούμε και το διάλογο
Γκράτσι-Μεταξά :

Μεταξάς :   Λοιπόν έχουμε πόλεμο

Γκράτσι :  Δεν είναι απαραίτητο.
Η Ιταλική  Κυβέρνησις ελπίζει ότι θα
δεχτήτε την αξίωσίν της και θα αφήσετε τα ιταλικά στρατεύματα  να διέλθουν δια να καταλάβουν τα στρατηγικά
σημεία της χώρας.

Μεταξάς : Και ποία  είναι τα  στρατηγικά σημεία  περί των οποίων ομιλεί η διακοίνωσις ;

Γκρατσι : Δεν είμαι εις θέσιν να σας είπω, εξωχότατε. Η Κυβέρνησίς μου
δεν με ενημέρωσε.

Μεταξάς : Και εντός πόσου χρόνου αναμένετε την απάντησιν ; 

Γκράτσι : Μέχρι της 6ης πρωϊνής.

Μεταξάς : Εν τοιαύτη περιπτώσει 
η διακοίνωσις αποτελεί κήρυξιν πολέμου της Ιταλίας εναντίον της Ελλάδος.

Γκράτσι : Όχι , εξωχότατε. Είναι τελεσίγραφον.

Μεταξάς : Ισοδύναμον προς κήρυξιν πολέμου.

Γκράτσι :  Ασφαλώς ,όχι, διότι
πιστεύω ότι θα παράσχετε τας διευκολύνσεις, τας οποίας ζητεί η κυβέρνησίς μου.

Μεταξάς : όχι, ούτε λόγος 
δύναται να γίνη  περί ελευθέρας
διελεύσεως . Ακόμη  όμως  και αν υπετίθετο ότι θα έδινα μία τοιαύτην
διαταγήν  την οποίαν δεν είμαι
διατεθειμένος να δώσω- είναι τώρα τρεις πρωί. Πρέπει να ετοιμασθώ, να κατέβω
εις τας Αθήνας, να ξυπνήσω τον Βασιλέα, να καλέσω τον υπουργόν  των Στρατιωτικών και τον αρχηγόν του Γενικού
Επιτελείου, να θέσω εις κίνησιν όλας τας στρατιωτικάς  τηλεγραφικάς υπηρεσίας, ούτως ώστε μία τοιαύτη  απόφασις να καταστή δυνατόν να γίνη  γνωστή 
εις τα πλέον προκεχωρημένα τμήματα των συνόρων. Όλα αυτά είναι πρακτικώς
αδύνατα. Η Ιταλία η οποία δεν μας παρέχει καν την δυνατότητα να εκλέξωμεν
μεταξύ πολέμου και ειρήνης, κηρύσσει ουσιαστικώς τον πόλεμον εναντίον της
Ελλάδος».

 Ο Γκράτσι δεν έδειξε καμία
διάθεση να προχωρήσει σε συζητήσεις, διότι ίσως έτσι τον είχαν διατάξει. Ο
Μεταξάς κατάλαβε ότι δεν απόμενε τίποτε άλλο να κάνει παρά να αποδεχθεί το
γεγονός του πολέμου. Και τότε σηκώθηκε από τη θέση του και είπε παγερά στον
εκπρόσωπο του Μουσολίνι : « Πολύ καλά, λοιπόν, έχομεν πόλεμον».

Η επιλογή της 28ης Οκτωβρίου δεν τυχαία ημερομηνία. Η
απόφαση της επίθεσης  κατά της Ελλάδας
είχε ληφθεί  στις 15 Οκτωβρίου στη Ρώμη
κατά τη διάρκεια της πολεμικής συνεδρίασης του Ανώτατου Φασιστικού Συνεδρίου με
τη προεδρία του Μουσσολίνι. Αρχικά είχε οριστεί η 26 Οκτωβρίου. Την άλλαξε όμως
ο Μουσσολίνι για την 28 Οκτωβρίου για λόγους πιθανότατα στρατιωτικούς , αλλά
και για προσωπικούς αφού  συνέπιπτε με
την 18 η επέτειο της θριαμβευτική  πορεία
του στη Ρώμη και την εξουσία το 1922.        Την 
Μουσολίνι που αρχικά.

Ας δούμε και τις απόψεις του Μεταξά. Κάλεσε τους διευθυντές και
αρχισυντάκτες  των αθηναϊκών
εφημερίδων  την τρίτη ημέρα της κηρύξεως
του πολέμου  και τους ανέπτυξε τις θέσεις
του έναντι του πολέμου τον οποίο είχε αποδεχθεί:

« Κύριοι έχω λογοκρισίαν  και
ημπορώ να σας υποχρεώσω να γράψετε μόνον ό,τι θέλω . Αυτήν την ώραν όμως  δεν θέλω 
μόνο την πέννας σας. Θέλω και την ψυχή σας. Για αυτό σας κάλεσα σήμερα να
σας μιλήσω ανοικτά. Θα σας είπω τα πάντα. Θα σας ειπώ  ακόμη και τα μεγάλα μου πολιτικά μυστικά.
Θέλω να ξέρετε  και σεις  όλα τα σχετικά με την εθνικήν μας περιπέτειαν
ώστε να γράφετε, όχι συμμορφούμενοι προς 
τας οδηγίας μου, αλλά εμπνεόμενοι 
εις την  προσωπικήν σας
πίστην  από την γνώσιν των πραγμάτων.

[…].Μη νομίστε ότι η απόφαση του « ΟΧΙ» 
πάρθηκε αυτή τη στιγμή. Μη φαντασθήτε 
ότι εμπήκαμε  έτσι σε μία στιγμή.
Ή ότι δεν  έγινε το παν ,ότι επιτρέπετο
να γίνη δια να τον αποφύγωμεν. Από την εποχή της καταλήψεως της  Αλβανίας , το Πάσχα πέρισυ, το πράγμα άρχισε
να φαίνεται. […]

Θα σας αποκαλύψω  τώρα ότι τότε «
μετά τον τορπιλισμό της  «ΕΛΛΗΣ» διέτεξα
να βολισκοπηθή καταλλήλως το Βερολίνον. Μου διεμηνύθη εκ μέρους του Χίτλερ η
σύστασις να αποφύγω οιονδήποτε μέτρον δυνάμενον να θεωρηθή  ως 
πρόκλησις.

[…].Εις σχετικάς 
βολιδοσκοπήσεις  προς την
κατεύθυνσιν του Άξονος  μου εδόθη να
εννοήσω  σαφώς πως η μόνη  λύσις θα ημπορούσε  να είναι : μία νέα εκούσια προσχώρησσις  της Ελλάδος 
εις την « Νέαν Τάξιν». Προσχώρησις που θα εγένετο λίαν ευχαρίστως δεκτή
από τον Χίτλερ ως « εραστήν του ελληνικού πνεύματος» .[…].Αι θυσίαι [ κατά τον
Χίτλερ] θα έπρεπε να θεωρηθούν απολύτως ασήμανται εμπρός εις τα οικονομικά  και πλεονεκτήματα τα οποία θα είχε δια την
Ελλάδα η Νέα Τάξις  εις την Ευρώπην και
εις την Βαλκανικήν. Με καταφανή προσπάθειαν αποφυγής          σαφούς καθορισμού μου εδόθη να
καταλάβω ότι η προς τους Έλληνες  στοργή
του Χίτλερ ήτο η εγγύησις ότι αι θυσίαι αυταί θα περιωρίζοντο εις το ελάχιστον
δυνατόν. Όταν επέμενα να κατατοπισθώ, πόσον επί τέλους θα μπορούσε να είναι
αυτό το «ελάχιστον» μας εδόθη τελικώς να καταλάβουμε ότι συνίστατο  εις μερικάς ικανοποιήσεις  προς την Ιταλίαν δυτικώς της Πρεβέζης , ίσως
και προς την Βουλγαρίαν μέχρι Αλεξανδρουπόλεως».

Από τα παραπάνω προκύπτει ότι ο Μεταξάς όχι μόνο  είχε διεξάγει συνεννοήσεις, αλλά είχε
προχωρήσει  και σε κάποιες διαπραγματεύσεις
και μάλιστα σε σημείο να συζητούνται και εκχωρήσεις εδαφών.  Άρα ήταν 
προειδοποιημένος για τις κατακτητικές βλέψεις του Μουσσολίνι για τις
οποίες συμφωνούσε και ο Χίτλερ. Τότε γιατί εξακολουθούσε την « αυστηρότατη
ουδετερότητα ;» από την  οποία δεν είχε
να κερδίσει τίποτε ;  Γιατί δεν προχώρησε
σε επιστράτευση  που τόσο επίμονα του
ζητούσε ο Παπάγος.  Αυτές οι απορίες
συνθέτουν το λεγόμενο « Αίνιγμα Μεταξά». Ήταν υποχρεωμένος να  ταιριάσει 
 την παλαιά ριζωμένη γερμανολατρία
του με την πρόσφατη υποχρεωτική αγγλοφιλία του, τη δικτατορική του υπόσταση
προς τους δύο μεγάλους δικτάτορες  με την
εθνική ανάγκη  να αντισταθεί με τα
όπλα  στους ομόφρονές του, αλλά και την
ακλόνητη πεποίθησή του  ότι ο πόλεμος θα
οδηγούσε τη χώρα  και το καθεστώς
του  στην καταστροφή.

Και συνεχίζει  : « Θα έπρεπε  δια να αποφύγωμεν  τον πόλεμον, να γίνωμεν  εθελονταί δούλοι και να πληρώσωμεν  αυτή την « τιμήν» με το άπλωμα του δεξιού
χεριού της Ελλάδος προς ακρωτηριασμόν από την Ιταλίαν και του αριστερού  προς ακρωτηριασμόν  από την Βουλγαρίαν. Φυσικά δεν ήτο δύσκολον
να προβλέψη κανείς ότι εις μιαν τοιαύτην περίπτωσιν  οι Άγγλοι θα έκοβαν και αυτοί τα πόδια της Ελλάδος.
Και με το δίκαιόν τους».

Με  αυτά που είπε ο Μεταξάς
έμμεσα ενισχύει την άποψη εκείνων που υποστηρίζουν ότι ο Μεταξάς είπε το «
ΟΧΙ»  διότι ήταν υποχρεωμένος από κάθε
πλευρά  να το πη. Η απειλή των Άγγλων, οι
οποίοι ήσαν έτοιμοι για αντίποινα ,έφθανε ίσως 
και μόνη αυτή για να πειθαναγκάση 
τον δικτάτορα να προτιμήση την πολεμική αναμέτρηση, έστω και
καταδικασμένη.

Αλλά ας σταματήσω εδώ. Δεν έχουν άκρη οι …κατόπιν εορτής συζητήσεις.
Δυστυχώς ο καθένας έχει τις δικές του , ανάλογα σε ποιο…χώρο ανήκει. Υπενθυμίζω
μόνο την Ενωμένη Εθνική Αντίσταση που έκανε ΘΑΥΜΑΤΑ. 

Δεν είμαι ιστορικός. Απλώς 
αναρωτιέμαι αν έχει τόσο μεγάλη 
σημασία ποιος είπε το «ΟΧΙ». Σημασία έχει ότι το είπε. Πιστεύω  ή θέλω να πιστεύω ,πως όποιος και ήταν τότε
πρωθυπουργός το ίδιο θα έκανε. Το καταπληκτικό είναι πως ο λαός ανταποκρίθηκε,
αγωνίστηκε και νίκησε. Αυτό δεν μας φθάνει ; Ναι φθάνει και να είμαστε
περήφανοι για αυτό.

Χρήστος Στεφ. Ευαγγέλου

About Χρήστος Ευαγγέλου